Trong nhiều năm làm giáo dục và tham vấn tâm lý cho đa dạng đối tượng học viên - khách hàng, tôi gặp không ít người mô tả bản thân theo cách này: "Em biết mình nghĩ gì, nhưng cứ nói ra là không đúng ý muốn diễn đạt." Hoặc đơn giản hơn: "Em khó diễn đạt thành lời những suy nghĩ trong em lắm."

Nếu bạn nhận ra mình trong câu đó, bài viết này dành cho bạn.

I. TRƯỚC HẾT, HIỂU ĐÚNG VẤN ĐỀ

Khó diễn đạt không phải là điểm yếu cần che đậy hay né tránh. Phần lớn những người gặp khó khăn này không thiếu ý tưởng - họ thiếu thói quen chuyển ý thành lời một cách có hệ thống.“Theo Lev Vygotsky trong Thinking and Speech (1934), ngôn ngữ nội tâm [inner speech] có tính nén, ít cú pháp và không tuần tự như ngôn ngữ bên ngoài; sự khác biệt cấu trúc giữa tư tưởng nội tâm và lời nói ra có thể được mô tả như một ‘khoảng cách diễn đạt’ [articulation gap], và việc giảm thiểu khoảng cách này đòi hỏi luyện tập có chủ đích.”

Tôi hay liên tưởng đến người khó diễn đạt như một người thợ kim hoàn đang cẩn trọng bóc từng lớp vỏ đá để làm lộ ra vẻ đẹp của một viên đá quý - không vội, không phải vì chậm chạp, mà vì hiểu rằng một nhát đục sai có thể làm vỡ đúng phần đáng giá nhất. Đôi khi, càng hiểu sâu về một điều, ta càng thấy khó để nói nó ra trọn vẹn - vì lo rằng bất kỳ cách nói nào cũng sẽ bỏ sót một phần quan trọng, hoặc bị người nghe hiểu lệch đi. Những người suy nghĩ sâu sắc thường gặp thử thách này, vì họ nhìn thấy nhiều lớp, nhiều khía cạnh trong mỗi vấn đề - và sự thận trọng đó, nhìn từ bên ngoài, dễ bị gọi nhầm là không biết diễn đạt.

Tin tốt là: đây là kỹ năng, mà kỹ năng thì rèn luyện được.

II. BA THỰC HÀNH CỤ THỂ

- Viết trước khi nói: Đây là thực hành đơn giản nhất nhưng ít người thật sự làm. Trước một cuộc trò chuyện quan trọng, một buổi họp, hay bất kỳ lúc nào bạn cần trình bày điều gì đó có ý nghĩa - hãy viết ra trước. Không cần hoàn chỉnh, không cần đúng văn phong. Mục đích là để suy nghĩ được trải ra trên trang giấy trước khi phải nói ra trong thời gian thực. Viết trao cho bạn thứ mà hội thoại trực tiếp không có: khoảng thời gian để ngôn ngữ theo kịp suy nghĩ, thay vì ngược lại. Tôi hay gợi ý học viên của mình dành 10 phút để viết xuống những ý chính cho những cuộc trò chuyện quan trọng - và nhiều người ngạc nhiên khi thấy mình diễn đạt được rõ hơn hẳn sau đó.

- Dùng hình ảnh và ví dụ thay vì giải thích trực tiếp: Khi đang cố diễn đạt một điều phức tạp mà không tìm được cách nói phù hợp, thay vì tiếp tục tìm từ, hãy thử tìm một hình ảnh hoặc tình huống cụ thể để minh họa. "Cảm giác này giống như..." hoặc "Ví dụ, khi gặp tình huống X..." thường đưa người nghe vào đúng chỗ bạn muốn, nhanh hơn và chính xác hơn bất kỳ định nghĩa nào. Hình ảnh không yêu cầu người nghe đi theo một tuyến tính duy nhất - nó mở ra không gian để họ tự tìm đường vào điều bạn muốn nói.

- Cho phép mình nói chưa xong: Đây là điều tôi thấy nhiều người khó diễn đạt thường mắc phải: họ muốn nói trọn vẹn hoặc không nói. Nhưng trong thực tế, người nghe cũng cần thời gian để tiếp nhận từng phần. Hãy tập trình bày phần rõ nhất trước, dừng lại, để người nghe phản hồi, rồi tiếp tục. Câu "Mình đang nghĩ đến điều này, nhưng chưa diễn đạt được hết" là một câu hoàn toàn chấp nhận được - và đôi khi còn mở ra cuộc trò chuyện có chiều sâu hơn là một đoạn trình bày đã được chuẩn bị kỹ từ trước.

III. KHI CHIỀU SÂU TÌM ĐƯỢC HƯỚNG RA

Người suy nghĩ sâu, khi tìm được cách truyền đạt điều đó ra ngoài, thường tạo được những cuộc đối thoại mà người khác nhớ lâu - không phải vì họ nói nhiều hay nói nhanh, mà vì người nghe cảm nhận được rằng điều vừa được nói là thật, là được cân nhắc kỹ, không vội vàng để làm hài lòng ai. Những cuộc trò chuyện đó không đơn thuần chỉ trao đổi thông tin, mà còn giúp người nghe nhìn vấn đề từ một góc độ họ chưa từng nghĩ đến. Và theo thời gian, chính sự chân thật và cẩn trọng trong từng lời nói là nền tảng để xây dựng những mối quan hệ bền vững, dựa trên niềm tin thật sự.

Chiều sâu trong suy nghĩ là thứ không phải ai cũng có sẵn để học. Còn diễn đạt trôi chảy thì luyện được - nếu bạn sẵn sàng bắt đầu.

Chúc bạn trọn vẹn trong biểu đạt.

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC