Có bao nhiêu cách để giúp một con người đang đau khổ?

Nếu nhìn vào lịch sử hơn một thế kỷ của ngành tâm lý trị liệu, câu trả lời là: hơn 400 cách — hơn 400 trường phái, mỗi trường phái với một hệ thống lý luận riêng, một “cửa vào” riêng để tiếp cận con người. Nhưng câu hỏi mà TS. Lê Nguyên Phương đặt ra trong buổi webinar chiều 29/3 lại là một câu hỏi khác: Có nhất thiết phải giới hạn ở một cửa vào duy nhất không?

HƠN 400 TRƯỜNG PHÁI - MỖI NƠI MỘT CỬA VÀO — và những gì còn bỏ ngỏ 

Phần mở đầu buổi webinar, TS. Lê Nguyên Phương đã dẫn người nghe đi qua bức tranh toàn cảnh của lĩnh vực trị liệu tâm lý trên thế giới - nơi hiện tồn tại hơn 400 trường phái khác nhau. Trong khoảng 27 phút, Thầy đã khái quát 6 nhóm tiếp cận chính, mỗi nhóm chọn một “cửa vào” riêng để làm việc với con người:

- Nhóm thứ nhất đi từ nhận thức [Cognitive-Behavioral], với tiền đề rằng thay đổi cách suy nghĩ sẽ dẫn đến thay đổi cảm xúc và hành vi. Đây là nhóm có lượng nghiên cứu thực chứng [evidence-based] lớn nhất, rất phù hợp với tư duy khoa học phương Tây — tuy nhiên, như Thầy Phương đặt vấn đề, liệu việc chỉ thay đổi một biến số có thực sự lan tỏa được toàn bộ hệ thống con người?

- Nhóm thứ hai mang tính tâm động học [Psychodynamic], đi sâu vào vô thức, lịch sử phát triển và các mối quan hệ sớm. Nhóm này giúp hiểu rất sâu, nhưng Thầy cũng chỉ ra một thực tế mà nhiều thân chủ Việt Nam gặp phải: mỗi lần vào phòng tham vấn lại phải kể từ đầu, mỗi lần kể lại bị kích hoạt [triggered], và đến một lúc thì trở nên nhàm chán hoặc sợ hãi việc quay lại.

- Nhóm thứ ba tập trung vào cảm xúc và trải nghiệm [Experiential/Emotion-Focused], kích hoạt cảm xúc ngay trong phòng tham vấn để xử lý. 

- Nhóm thứ tư làm việc trực tiếp với thân thể [Somatic] - điều hòa hệ thần kinh, tăng nhận thức về cơ thể, và đặc biệt là giúp hoàn tất những phản ứng sinh tồn bị gián đoạn [interrupted survival responses]. 

TS. Lê Nguyên Phương lấy ví dụ rất cụ thể: một người bị tai nạn xe, phản ứng tự nhiên là bung ra bỏ chạy nhưng bị dây an toàn giữ lại - phản ứng đó bị “kẹt” trong hệ thần kinh, và trong phòng tham vấn, nhà trị liệu sẽ hỗ trợ thân chủ hoàn tất phản ứng ấy trên cơ thể.

- Nhóm thứ năm dựa trên chánh niệm [Mindfulness-based], bao gồm ACT [Acceptance and Commitment Therapy] và MBCT [Mindfulness-Based Cognitive Therapy]. Nhóm này nhấn mạnh thái độ đối với trải nghiệm hơn là đi vào nội dung - tạo khoảng cách với suy nghĩ, thấy suy nghĩ chỉ là suy nghĩ trôi qua. Tuy nhiên, Thầy cũng lưu ý rằng một số trường hợp có thể dừng ở mức chấp nhận mà chưa chuyển hóa được triệt để.

- Nhóm thứ sáu mang tính tích hợp [Integrative], kết hợp nhiều cách tiếp cận - nhưng đa phần vẫn chọn một cửa vào chủ đạo và kỳ vọng sự thay đổi sẽ lan tỏa sang các chiều khác.

Nhận định xuyên suốt của TS. Lê Nguyên Phương: mỗi mô hình đều có giá trị, nhưng con người là một mạng lưới phức tạp [dynamic, interconnected system] — các kênh trải nghiệm tác động và tái tổ chức lẫn nhau, không thể chỉ đi một ngõ mà kỳ vọng thay đổi toàn diện.

CÂU HỎI ĐẶT RA LÀ: CÓ NHẤT THIẾT PHẢI GIỚI HẠN Ở MỘT CỬA VÀO DUY NHẤT KHÔNG?

SOMI - Ra đời từ một câu hỏi rất thật

TS. Lê Nguyên Phương chia sẻ rằng hành trình đến với tâm lý học bắt đầu từ chính trải nghiệm cá nhân - bị hen suyễn suốt tuổi thơ, đến khi một bác sĩ nói thẳng: “Bây giờ vấn đề của con là do tâm lý.” Câu nói đó đã thay đổi cả hướng đi cuộc đời - từ Việt Nam sang Hoa Kỳ, vừa làm vừa học, hoàn thành bằng Tiến sĩ và được đào tạo bài bản trong những hệ thống chuẩn mực nơi khoa học bằng chứng và cấu trúc lý thuyết là nền tảng không thể thiếu.

Nhưng qua nhiều năm thực hành và ngồi với thân chủ trong phòng tham vấn, một câu hỏi ngày càng rõ ràng: Tại sao chúng ta hiểu rất nhiều, phân tích được vấn đề, gọi tên được cảm xúc, thậm chí truy về được lịch sử chấn thương — nhưng vẫn tiếp tục sống trong những khuôn mẫu cũ?

Tiến sĩ đưa ra một hình ảnh rất đời: biết hút thuốc là xấu, miệng đắng ngắt, ho sặc sụa - nhưng ngồi xuống vẫn cầm điếu thuốc bỏ vào miệng.

Liệu pháp Chánh niệm Tâm thể [Somatic Mindfulness Therapy - SOMI] được khai sinh từ câu hỏi đó, với ba định hướng: hài hòa với đặc trưng văn hóa và tâm thái người Việt Nam nói riêng, người phương Đông nói chung; kết hợp minh triết phương Đông với cơ sở khoa học thần kinh hiện đại; và tiếp cận con người từ nhiều cửa vào - có cấu trúc nhưng vẫn linh hoạt ứng biến.

TỪ PHÒNG THAM VẤN - NHỮNG CÂU CHUYỆN KHÔNG CẦN LỜI 

Phần thứ hai của buổi webinar trở nên đặc biệt sống động khi ThS.NCS. Lương Dũng Nhân chia sẻ những trải nghiệm thực tế từ các ca tham vấn SOMI.

Anh kể về một thân chủ không muốn — và cũng không cần — kể ra câu chuyện của mình. Chỉ thông qua cảm nhận cơ thể, sự cộng hưởng [resonance] giữa hai hệ thần kinh, và phương pháp nhiều ghế [multi-chair technique], thân chủ đã đi qua được những nội kết [emotional knots] tồn đọng, tìm lại hình ảnh bình an nhất trong ký ức — căn phòng ngày xưa ở cùng ông nội, nơi chưa bao giờ xuất hiện lại trong tâm trí kể từ khi ông mất. Và ngay tối hôm đó, thân chủ đã có thể thể hiện tình cảm với người thân — điều mà trước đó bị khóa chặt bởi một thế lưỡng nan không lối thoát. Tất cả chỉ trong một phiên khoảng 45 phút.

ThS.NCS Lương Dũng Nhân cũng chia sẻ về một ca thân chủ bị chứng hoảng loạn [panic attack] đột ngột mà không tìm ra nguyên nhân. Thông qua cảm nhận cơ thể, thân chủ nhận ra dấu hiệu báo trước - một cảm giác hẫng trên đầu - và từ đó học cách an trụ lại bằng chính cơ thể. Hai ba tháng sau, thân chủ không còn gặp vấn đề đó nữa.

TS. Lê Nguyên Phương cũng kể lại một ca đầy xúc động: một thân chủ nam ngoài 40, khi được mời ngồi trong tư thế an toàn nhất, đã tréo tay chân lại như bị trói. Trong quá trình quán thân [body contemplation], bàn tay anh bất giác đưa lên ngang bụng - chỉ một cử chỉ rất nhỏ [micro behavior]. Khi được mời làm lại động tác đó thật chậm, anh òa khóc và thốt lên: “Em đỡ” - đỡ đòn đấm từ người cha bạo hành suốt tuổi thơ. Toàn bộ ký ức hiện lên không qua lời kể, mà qua chính phản ứng của cơ thể.

Tiến sĩ nhận xét: chúng ta đã quên mất trí thông minh của cơ thể mình [embodied intelligence], quá dựa vào đầu óc phân tích — và SOMI chính là con đường phục hồi lại trí thông minh toàn thân đó.

CỘNG HƯỞNG VÀ ĐỒNG ĐIỀU HOÀ - KHOA HỌC, KHÔNG HUYỀN BÍ

Một trong những phần được quan tâm nhiều nhất trong buổi chia sẻ là câu hỏi: làm sao nhà tham vấn có thể “cảm nhận” được thân chủ mà không bị “nhiễm năng lượng”?

TS. Lê Nguyên Phương giải thích rõ: đây không phải chuyện huyền bí hay tha tâm thông. Hệ thần kinh của con người - đặc biệt là hệ thần kinh đa phế vị [polyvagal system] và hệ thống mạc cơ [fascial system] - tạo thành một “màn radar” khổng lồ, cho phép hai hệ thần kinh tương tác với nhau. Đây là năng lực tiến hóa tự nhiên: từ thuở sống bầy đàn, con người đã cần cảm nhận được nhau mà không cần ngôn ngữ - giống như cả đàn linh dương đồng loạt chạy khi một con động đậy.

Khi nhà tham vấn SOMI cộng hưởng — cảm nhận trên thân mình những gì thân chủ đang trải qua — đồng thời vẫn duy trì sự bình an nhờ năng lực thiền tập, thì chính sự bình an đó tác động ngược lại, giúp thân chủ đồng điều hòa[co-regulation]. Tiến sĩ mô tả cụ thể: thân chủ có thể buồn đến mức 8, nhà tham vấn cộng hưởng lên mức 2-3, rồi trở về mức 0.5-1 một cách nhẹ nhàng — và chính cái năng lực trở về đó giúp thân chủ dần học cách tự điều hòa.

Điều quan trọng mà Tiến sĩ nhấn mạnh: nhà tham vấn không phải “ngồi trơ trơ như cục đá” để tự bảo vệ — sợ cảm xúc nên đóng cứng mình lại chính là dấu hiệu của vấn đề, không phải giải pháp. Nhà tham vấn SOMI có bùng lên, có cảm, nhưng biết cách trở về.

ĐÀO TẠO SOMI - KHÔNG PHẢI LÀ HỌC KỸ THUẬT, MÀ LÀ ĐÀO TẠO NĂNG LỰC

ThS.NCS. Lương Dũng Nhân chia sẻ: chương trình đào tạo SOMI-A (trình độ cơ bản, 6 tháng) chú trọng phát triển năng lực chứ không chỉ dạy kỹ năng đặt câu hỏi hay kỹ thuật phản hồi. Các năng lực cốt lõi bao gồm: thiền tập, phát triển khả năng dung chứa cảm xúc [window of tolerance], năng lực phản tư [self-reflection] trên toàn bộ diễn biến thân tâm, và đặc biệt — hóa giải những vấn đề của chính mình trước khi đồng hành cùng người khác.

TS. Lê Nguyên Phương nhấn mạnh "Nếu mình không chấm dứt khổ đau được thì chắc chắn mình không đi vào địa ngục cùng với thân chủ để mà cùng họ đi ra." Tiến sĩ lấy hình ảnh Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát — viên ngọc trên tay là bồ đề tâm (sự kết hợp của từ bi và trí tuệ), cây tích trượng là phương tiện kỹ xảo — để nói về con đường của nhà tham vấn SOMI: vừa phải có phương tiện, vừa phải có nội lực.

Và có lẽ hình ảnh đọng lại sâu nhất từ buổi webinar là ẩn dụ nấu phở mà Tiến sĩ đã dùng suốt 8 năm qua để mô tả tiến trình trị liệu chấn thương: phải hầm xương, phải vớt bọt — lửa quá lớn thì bọt vỡ vào nước (tái chấn thương [re-traumatization]), lửa quá nhỏ thì nước không bao giờ ngọt (chánh niệm không đủ sâu để đào bới nội kết). Không ham hố, không nguội lạnh. Mỗi ngày, hãy nấu nồi nước lèo một cách cần mẫn.

Buổi webinar khép lại sau gần 2 tiếng chia sẻ đầy chiều sâu, với phần Q&A sôi nổi xoay quanh các câu hỏi về tiêu chí đánh giá phiên tham vấn hiệu quả, vấn đề lệ thuộc vào tham vấn, và cách tự thực hành khi chưa có điều kiện theo học.

Thay lời kết

Có lẽ điều đọng lại sâu nhất từ buổi chiều hôm ấy không nằm ở bất kỳ lý thuyết hay trường phái nào — mà nằm ở một sự thật rất giản dị: trong mỗi chúng ta đều có những phản ứng chưa được hoàn tất, những tiếng khóc chưa được khóc, những cái ôm chưa được trao đi — và cơ thể vẫn đang giữ tất cả những điều đó lại.

Cậu bé ngày xưa đưa tay lên đỡ đòn, bốn mươi năm sau vẫn ngồi tréo chân tay lại như bị trói mà không biết tại sao. Người mẹ cảm nhận rõ ràng con mình cần một cái ôm, nhưng lý trí nhảy vào bảo “phải la cho nó chừa”. Chúng ta biết rất nhiều. Chúng ta hiểu rất rõ. Nhưng hiểu chưa bao giờ là đủ.

TS. Lê Nguyên Phương nói một câu rất nhẹ, nhưng nó khiến chúng ta phải thật sự nghiêm túc để nghĩ về: chúng ta đã quên mất trí thông minh của cơ thể mình.

Có thể hành trình trở về với cơ thể — lắng nghe nó, tin nó, để nó dẫn đường — không phải là điều dễ dàng. Nhưng nồi nước lèo ngon chưa bao giờ được nấu trong vội vã. Mỗi ngày vớt bọt một ít. Mỗi ngày để lửa vừa đủ. Và một ngày, nước sẽ trong.

Hiện tại, WISEDUCATION đang mở đăng ký khóa SOMI-A tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh

Hotline: 0968.587.908 - 0968.598.708 - 0975.813.754

WISEDUCATION