“Em ghét ba mẹ, họ tốt bụng với tất cả mọi người nhưng rất ác với em…” 

Đó là tiếng gào được thốt lên bởi một thân chủ tuổi đôi mươi mà tôi có dịp tham vấn. Tiếp xúc với cha mẹ của em ấy, tôi có thể đoan chắc họ rất thương con và cũng chỉ muốn những gì tốt đẹp cho con. Hiện tượng này làm tôi nhớ đến câu nói được dùng làm tiêu đề bài viết, nguyên văn tiếng Pháp là: 

“L’enfer est plein de bonnes volontés ou désirs” [Địa ngục được lát bằng những ý nguyện tốt đẹp] - được cho là có nguồn gốc từ Thánh Bernard của Clairvaux (sinh thời khoảng 1090–1153).

Câu nói ấy ám ảnh tôi vì nó quá quen thuộc. Trong gần hai mươi năm làm giáo dục và tâm lý, tôi đã chứng kiến vô số biến thể của cùng một khuôn mẫu: “Tôi biết điều này không đúng, nhưng tôi làm vì một mục đích tốt đẹp hơn”.

Tôi cho rằng đây là một trong những ảo tưởng nguy hiểm nhất của con người mà chúng ta phải khắc phục càng sớm càng tốt.

I. CÁI ÁC PHƯƠNG TIỆN: KHÔNG Ở ĐÂU XA

Nhà văn gây nhiều tranh cãi Aleksandr Solzhenitsyn, sau nhiều năm trong trại giam Gulag, đã viết trong cuốn Quần đảo ngục tù (1973): 

“Trong những khoảnh khắc “ác” nhất của đời mình, tôi vẫn tin rằng mình đang làm điều tốt, và tôi được trang bị đầy đủ những lập luận có hệ thống để biện minh.” 

Đó là bản chất thực sự của phần lớn cái ác trên thế giới: nó không phải mục đích, mà là phương tiện. Con người không chọn cái ác vì yêu thích cái ác, mà vì tin rằng nó là con đường ngắn nhất để chạm một đích đến chính đáng.

Và bạn đừng nghĩ cái ác phương tiện chỉ hiện diện trong các trang tối của lịch sử. Nó vẫn ở ngay trên đường phố, trong màn hình điện thoại, và sau cánh cửa phòng ngủ của chúng ta.

Trưa 30 tháng 1 năm 2026, tại một ngã tư ở Tây Ninh, một người đàn ông 44 tuổi đang chở con gái đi học bằng xe bán tải. Chiếc ô tô 7 chỗ phía sau vô tình chạm nhẹ vào cánh cửa xe anh. Chỉ một va chạm nhỏ, không ai bị thương. Nhưng người đàn ông ấy bước xuống, đi thẳng đến tài xế kia, một ông lão 65 tuổi, và đấm liên tiếp vào vùng thái dương. Khi nạn nhân ngã gục, anh ta còn đá thêm một cú “chốt hạ”. Ông lão tử vong vì xuất huyết não. Hãy hình dung: một người cha bình thường, đang làm việc bình thường nhất trên đời là đưa con đi học, chỉ trong vài giây đã trở thành kẻ sát nhân, vì tin rằng mình cần “dạy cho đối phương một bài học.”

Cùng tuần đó, Trung tá Lao Hoàng Hải, cảnh sát giao thông tỉnh Thái Nguyên, hy sinh khi đang làm nhiệm vụ trên Quốc lộ 1B, bị xe tải mất lái đâm trúng. Người chiến sĩ từng hộ tống xe cứu thương cấp cứu bệnh nhân nguy kịch, nay nằm lại giữa đường. Và phản ứng của một bộ phận cộng đồng mạng thật đáng sợ: hả hê, mỉa mai. Công an đã phải vào cuộc xử lý những người xúc phạm danh dự người đã hy sinh. Họ tự biện minh bằng “công lý”: vì từng bị xử phạt bất công, vì ghét cảnh sát giao thông, nên cái chết của bất kỳ ai trong ngành đều “đáng đời.” Một cá nhân cụ thể bị phi nhân hóa [dehumanize] thành biểu tượng để đám đông trút giận mà không cảm thấy mình tàn nhẫn.

Vừa qua, một đoạn video từ camera hành trình lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội về vụ nhạc sĩ Minh Khang và tài xế Grab. Kết cục: nhạc sĩ xin lỗi nhưng đồng thời phản ánh lên hãng xe, và tài xế - người bị xúc phạm ban đầu - bị khóa tài khoản vĩnh viễn vì vi phạm quyền riêng tư khách hàng. Nạn nhân trở thành người bị phạt, người say trở thành người bị tấn công, mỗi bên đều tin mình đang “đòi lại công bằng”..., còn rất nhiều người khác lên mạng trở thành “người phán xử” cho cả hai với những lời mắng thậm tệ.

Và có lẽ hình thái âm thầm nhất nằm sau cánh cửa gia đình. Đầu năm 2026, một đoạn camera phòng ngủ ghi lại cảnh bà mẹ chồng mắng nhiếc con dâu mới sinh được mấy ngày. Bà chỉ trích cách ăn uống, cách chăm con, sự hiện diện của mẹ ruột sản phụ. Đỉnh điểm, khi con dâu khóc vì biết chồng ngoại tình, bà tuyên bố: “Đàn ông không thể của riêng mình được,” rồi so sánh với vua chúa ngày xưa có ba cung sáu viện. Tất cả được biện minh bằng “đạo hiếu,” “nề nếp gia phong.” Phẩm giá của một người phụ nữ vừa sinh con bị chà đạp có hệ thống, nhưng không ai trong căn phòng ấy nghĩ rằng mình đang làm điều ác.

II. CỖ MÁY TỰ BIỆN MINH VÀ SỰ TẦM THƯỜNG CỦA CÁI ÁC

Bốn câu chuyện trên, tưởng chừng khác nhau, thực chất chia sẻ cùng một cơ chế mà nhà tâm lý học Albert Bandura gọi là sự “giải trừ đạo đức” [moral disengagement]. Qua nhiều thập niên nghiên cứu tại Đại học Stanford, Bandura chỉ ra rằng con người sở hữu một bộ máy nhận thức tinh vi cho phép họ làm hại người khác mà vẫn giữ nguyên hình ảnh tốt đẹp về bản thân với các phương thức chính gồm: tái diễn giải nhận thức (biến hành vi có hại thành “điều cần thiết”); phân tán trách nhiệm (”ai cũng làm vậy”); giảm thiểu hậu quả (”có gì đâu mà nghiêm trọng”); phi nhân hóa nạn nhân (”họ đáng bị như vậy”).

Người tài xế ở Tây Ninh tái diễn giải bạo lực thành “bảo vệ danh dự.” Đám đông trên mạng phi nhân hóa người chiến sĩ thành biểu tượng của điều họ căm ghét. Bà mẹ chồng biến sự áp bức thành “dạy dỗ con cháu.” Nhạc sĩ say rượu và tài xế đăng video, mỗi người đều tái diễn giải hành động của mình thành “đòi lại công bằng,” còn đám đông bình luận thì tự phong mình thành “người phán xử” mà không nhận ra mình cũng đang bước lên chính con dốc trơn ấy.

Điều đáng sợ nhất là cỗ máy này hoạt động gần như vô thức. Hannah Arendt, khi tường thuật phiên tòa xét xử Adolf Eichmann - một trong những “công trình sư” kiến tạo nên hệ thống diệt chủng Holocaust - tại Jerusalem năm 1961, đã đưa ra khái niệm “sự tầm thường của cái ác” [the banality of evil]. Eichmann không phải quái vật, mà là một viên chức bình thường đến rợn người. Cái ác ông ta thực thi không xuất phát từ lòng căm thù, mà từ sự vô tâm và vô minh: không chịu tưởng tượng xem người khác đang chịu đựng điều gì.

Tôi thấy chính sự vô tâm lẫn vô minh ấy đang vận hành trong bốn câu chuyện đương đại Việt Nam kể trên: người tài xế ở Tây Ninh không chịu tưởng tượng nỗi đau của gia đình ông lão 65 tuổi, đám đông mạng không chịu tưởng tượng nỗi đau của gia đình người chiến sĩ đã hy sinh, người mẹ chồng không chịu tưởng tượng sự kiệt sức của người phụ nữ vừa sinh con, và nhạc sĩ say rượu không chịu tưởng tượng nỗi sợ của người tài xế đang cố kiếm sống.

III. CON DỐC TRƠN KHIẾN NHÂN TÍNH TRƯỢT DÀI

Khi chấp nhận rằng “mục đích biện minh cho phương tiện,” con người bước lên một con dốc trơn mà hiếm ai tự phanh lại được. Mỗi lần tự biện minh cho một hành vi sai, ngưỡng đạo đức bên trong hạ xuống một bậc: Điều hôm qua khiến bạn day dứt, hôm nay trở nên bình thường, ngày mai trở thành “cần thiết.” Lòng tin bị phá vỡ, và sâu nhất, sự chính trực [integrity] bị mài mòn.

Viktor Frankl, nhà tâm thần học sống sót từ trại tập trung Auschwitz, đã kết luận rằng ý nghĩa cuộc đời không đến từ việc đạt được mục tiêu, mà từ cách ta sống mỗi ngày, từ thái độ ta chọn trước mỗi hoàn cảnh. Khi phương tiện phản bội giá trị, mục đích dù đạt được cũng trở nên vô nghĩa.

IV. LIỀU THUỐC ĐỐI TRỊ

Tôi tin rằng liều thuốc đối trị cho cái ác phương tiện không phải là sự hoàn hảo đạo đức, vì điều đó không tồn tại. Liều thuốc ấy nằm ở sự tỉnh thức [mindfulness]: khả năng dừng lại và tự hỏi “Điều mình sắp làm có tôn trọng phẩm giá con người không?”. Nó nằm ở lòng trắc ẩn [compassion]: năng lực cảm nhận nỗi đau mà hành động của mình có thể gây ra, trước khi thực hiện hành động đó. Và trên hết, nó nằm ở nguyên tắc “không lấy cứu cánh biện minh cho phương tiện”: Chấp nhận rằng có những mục tiêu không đáng để đạt được nếu con đường đến đó đòi hỏi ta phải chà đạp thể chất, tinh thần hay phẩm giá, của người khác hay của chính mình.

Solzhenitsyn đã chiêm nghiệm rằng ranh giới giữa thiện và ác không chạy qua các quốc gia hay đảng phái, mà chạy xuyên qua trái tim mỗi con người.Người tài xế ở Tây Ninh, nhạc sĩ say rượu trên xe Grab, người tài xế đăng video “đòi công bằng,” những “anh hùng bàn phím” ẩn mình trên mạng, bà mẹ chồng hà khắc trong căn phòng ngủ, và cả cha mẹ của bạn thân chủ trẻ tôi kể ban đầu: Tất cả đều là những con người bình thường, đang bước trên con dốc trơn trượt khỏi bản thân mà chính họ cũng không hay biết.

Vậy, giữa những áp lực đang cuốn bạn đi, những đích đến hấp dẫn đang hút bạn tới, đâu là “nhượng bộ đạo đức nhỏ” sắp tới mà bạn cần dũng cảm nói “không”?

WISEDUCATION