Bắt cây nở đúng màu hoa rồi mới tưới nước?

Hãy hình dung một người làm vườn đứng trước cái cây non của mình và tuyên bố: cây phải nở hoa đúng màu ta muốn, đúng mùa ta định, thì ta mới tưới nước. Ai cũng thấy ngay sự phi lý: nước là điều kiện để cây sống và ra hoa, không phải phần thưởng cho việc ra hoa. Một cái cây bị đối xử như vậy sẽ không lớn nổi theo ý người trồng, nó chỉ có thể héo úa dần, hoặc biến dạng để sống sót.

Trong nuôi dạy con, không ít đứa trẻ đang được "tưới" tình thương theo cách có điều kiện như vậy: con ngoan thì mẹ thương, con điểm cao thì bố tự hào, con làm bố mẹ buồn thì "ai mà thương nổi". Trong tâm lý học nhân vị của Carl Rogers, hiện tượng này gần với khái niệm quan tâm tích cực có điều kiện [conditional positive regard]. Rogers cho rằng khi tình thương hoặc sự chấp nhận chỉ được trao kèm theo tiêu chuẩn nhất định, đứa trẻ có xu hướng nội tâm hóa các "điều kiện giá trị" [conditions of worth] - những niềm tin ngầm rằng mình chỉ có giá trị, chỉ đáng được yêu thương hoặc được coi trọng khi đáp ứng kỳ vọng của người khác. Và những điều kiện ấy không dừng lại ở tuổi thơ: chúng có thể tiếp tục định hình cách một người nhìn nhận bản thân, yêu và được yêu trong suốt cuộc đời, để rồi kéo theo nhiều hệ lụy trong quan hệ, cảm xúc và sự phát triển cá nhân.

I. HỆ LỤY CỦA TÌNH YÊU THƯƠNG CÓ ĐIỀU KIỆN

1. Thứ nhất: Khoác lên con lớp mặt nạ đè nén căn tính

Đứa trẻ nào cũng cần tình thương của cha mẹ như cây cần nước, đó là nhu cầu sinh tồn chứ không phải sở thích cá nhân. Vậy nên khi nhận ra chỉ một số phần của mình được chấp nhận, con sẽ làm điều duy nhất con có thể làm: trưng ra phần "đạt chuẩn" và giấu đi phần còn lại. Rogers mô tả cơ chế này rất rõ: để giữ được tình thương, đứa trẻ buộc phải chối bỏ những trải nghiệm, cảm xúc, mong muốn chân thật không khớp với điều kiện được đặt ra. Lớp vỏ bọc ấy giúp con "an toàn" trước mắt, nhưng cái giá là sự đau khổ triền miên vì không được là chính mình: con hiện diện trong gia đình, mà con người thật của con thì vắng mặt.

2. Thứ hai: Nuôi lớn nhà phê bình nội tâm khắc nghiệt

Hệ lụy thứ hai tinh vi hơn. Trẻ em học cách tự điều chỉnh bằng cách nhập tâm giọng nói của người chăm sóc: lời khen, lời chê của cha mẹ dần trở thành tiếng nói bên trong đầu con. Nếu tiếng nói ấy đầy phán xét và điều kiện, con sẽ lớn lên cùng một "nhà phê bình nội tâm" [inner critic] khắc nghiệt, tiếp tục tra xét con suốt đời, ngay cả khi cha mẹ không còn hiện diện. Tôi từng gặp nhiều người trưởng thành rất thành đạt, nhưng mỗi thành tựu chỉ mua được cho họ vài ngày yên ổn trước khi tiếng nói bên trong lại vang lên: "Chưa đủ. Phải hơn nữa mới xứng đáng." Họ không đang sống, họ đang liên tục nộp bài thi cho một giám khảo vô hình.

3. Thứ ba: Tạo ra khoảng cách rộng giữa "tôi thực" và "tôi lý tưởng"

Yêu thương có điều kiện có thể làm tăng khoảng cách giữa hình ảnh bản thân hiện tại và cái tôi lý tưởng mà cá nhân tin rằng mình phải đạt tới mới xứng đáng được yêu. Trong ngôn ngữ của Carl Rogers, đó là trạng thái bất nhất quán [incongruence]; khi khoảng cách này lớn, cá nhân dễ rơi vào cảm giác không phù hợp với chính mình và gặp khó khăn trong phát triển nhân cách.

Các nghiên cứu của Avi Assor, Guy Roth, Edward Deci và cộng sự cho thấy: ngay cả yêu thương có điều kiện theo hướng tích cực - tức cha mẹ ấm áp và công nhận hơn khi con đạt thành tích - vẫn có thể đi kèm tác động tiêu cực đến tâm lý: lòng tự trọng phụ thuộc vào kết quả, cảm giác bị thúc ép từ bên trong, và sự oán giận đối với cha mẹ.

Một kết quả đáng chú ý là nghiên cứu trên nhiều thế hệ trong cùng gia đình cho thấy khuôn mẫu này có thể lặp lại: những bà mẹ từng trải nghiệm sự quan tâm có điều kiện [conditional regard] từ cha mẹ mình có xu hướng nuôi dạy con theo cách tương tự. Nghĩa là bản thiết kế "phải đủ tốt mới được thương" không tự dừng lại ở một đời người: nó được trao tay, từ ông bà sang cha mẹ, từ cha mẹ sang con, như một món gia tài mà không ai muốn nhận nhưng ai cũng vô thức trao đi. Nhận diện được nó, do đó, không chỉ là chữa lành cho con mà còn là chặn đứng một vòng lặp kéo dài qua nhiều thế hệ.

4. Thứ tư: Phá vỡ cảm giác an toàn trong mọi mối quan hệ

Hệ lụy sâu nhất nằm ở tầng sinh học. Theo lý thuyết đa thần kinh phế vị [polyvagal theory] của Stephen Porges, hệ thần kinh của con người liên tục đánh giá các tín hiệu an toàn và nguy cơ, quá trình này được ông gọi là sự phát hiện dưới ngưỡng ý thức [neuroception]. Khi tín hiệu chăm sóc và chấp nhận trở nên thất thường, hệ thần kinh của con luôn phải ở trạng thái đề phòng, lo âu, như sống trong một ngôi nhà mà nền móng có thể sụt bất cứ lúc nào. Lớn lên, nền móng bất định ấy đi theo con vào các mối quan hệ: nghiên cứu về sự gắn bó [attachment] khởi nguồn từ John Bowlby cho thấy trẻ hình thành mô thức quan hệ từ chính trải nghiệm đầu đời với cha mẹ. Đứa trẻ từng học rằng tình yêu luôn kèm điều kiện sẽ mang theo nỗi sợ bị bỏ rơi, hoài nghi mọi tình cảm chân thành, thậm chí chủ động thử thách hay phá hỏng các mối quan hệ lành mạnh, chỉ vì không tin rằng tình yêu vô điều kiện thực sự tồn tại.

II. YÊU VÔ ĐIỀU KIỆN KHÔNG PHẢI LÀ NUÔNG CHIỀU

Đọc đến đây, có thể bạn sẽ hỏi: vậy chẳng lẽ con làm gì cũng chấp nhận? Tôi cho rằng đây là điểm cần nhìn nhận đúng đắn: yêu thương vô điều kiện là dành cho con người của con, còn kỷ luật là dành cho hành vi của con. Cha mẹ hoàn toàn có thể không đồng ý với hành vi, đặt giới hạn rõ ràng, nhất quán, thậm chí để con chịu hệ quả đã thỏa thuận trước. Điều không bao giờ nên làm là rút tình thương ra khỏi con người con để trừng phạt: dọa bỏ rơi, lạnh nhạt, im lặng cho đến khi con "biết điều". Thông điệp con cần nhận được luôn là: "Bố mẹ không chấp nhận hành vi này, nhưng bố mẹ chưa bao giờ ngừng thương con." Nước vẫn tưới đều mỗi ngày, còn việc uốn cành, tỉa lá vẫn diễn ra, đó là hai việc khác nhau.

Người làm vườn hiểu nghề không bao giờ mặc cả với cái cây. Ông tưới nước, bón đất, che nắng gắt, rồi kiên nhẫn chờ cây nở ra màu hoa của chính nó, đôi khi là một màu ông chưa từng hình dung, và đẹp hơn mọi hình dung. Tình thương của cha mẹ cũng vậy: nó là đất và nước cho con lớn lên, không phải phần thưởng treo lơ lửng trên cành. Và có lẽ điều đáng làm nhất của đời làm cha mẹ là trở thành người đầu tiên trong dòng họ đặt món "gia tài" kia xuống, để từ đây, tình thương được trao đi mà không kèm theo bản hợp đồng nào.

Còn bạn, tình thương bạn đang trao cho con mỗi ngày là nguồn nước nuôi con lớn, hay là phần thưởng mà con phải nở “đúng màu” hoa bạn muốn mới được nhận?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC