Trong hầu hết các buổi gặp gỡ, khi được mời giới thiệu về bản thân, đa phần mọi người sẽ nói tên và sau đó là chức danh hay nghề nghiệp - "Tôi là Minh, giáo viên", "Tôi là Hà, kỹ sư phần mềm", "Tôi là Tuấn, làm kinh doanh" hoặc nếu không gắn với công việc thì gắn với vai trò trong gia đình: "Tôi là mẹ của hai đứa nhỏ", "Tôi là vợ của anh ấy."

Điều này hoàn toàn bình thường và cần thiết. Xã hội vận hành được phần nào nhờ những danh xưng ấy, chúng giúp ta biết cách tương tác, biết đặt kỳ vọng, biết tìm đúng người cho đúng việc.

Nhưng thử đặt thêm một câu hỏi, không phải để thay thế câu trả lời trên, mà để đi sâu hơn một tầng nữa: nếu ngày mai bạn không còn làm công việc đó nữa, không còn học sinh, không còn dự án, không còn cái tên trên danh thiếp,cái gì ở bạn sẽ còn nguyên vẹn? Nếu vai trò xã hội thay đổi, nếu giai đoạn cuộc đời chuyển sang một chương khác... cái gì trong bạn vẫn là bạn, từ chương này sang chương kia?

Với nhiều người, câu hỏi đó tạo ra một khoảng lặng và câu trả lời thường không có mặt ngay được.

I. KHI DANH TỪ TRỞ THÀNH TOÀN BỘ CÂU TRẢ LỜI

Danh từ gợi ra những điều rất thực tế và chân thực: nó đặt người đối diện vào một ô đã có sẵn, giúp não bộ xử lý thông tin nhanh hơn và tiết kiệm năng lượng nhận thức - "bác sĩ", "giám đốc", "kỹ sư phần mềm", chỉ một từ là đã rõ nghĩa, cả một con người được phân loại, định vị, và đặt vào đúng ngăn kéo trong trí nhớ của người nghe.

Tôi tin rằng không có gì sai khi dùng danh từ để giới thiệu mình, vấn đề chỉ nảy sinh khi danh từ đó trở thành toàn bộ câu trả lời cho câu hỏi "tôi là ai", khi cái nhãn bên ngoài và cái cốt bên trong bị nhầm thành một.

Khi điều đó xảy ra, một sự thay đổi bên ngoài - nghỉ hưu, đổi nghề, công nghệ thay thế một phần công việc, con cái lớn lên và rời đi - không chỉ là một biến cố trong đời sống mà trở thành một cú chấn động vào chính cảm giác về bản thân mình. Người ta không chỉ mất một công việc hay một vai trò, mà mất luôn cảm giác "tôi biết mình là ai" - bởi cảm giác đó đã được gửi gắm toàn bộ vào một chức danh, một vị trí, một mối quan hệ duy nhất.

Jean-Paul Sartre - một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ 20 cho rằng sự hiện hữu có trước bản chất: con người không sinh ra như một thực thể hoàn tất, đã được định sẵn bởi một nhãn hiệu hay vai trò cố định. Trái lại, con người là một tiến trình luôn đang hình thành, tự kiến tạo chính mình qua từng lựa chọn, từng hành động và từng trải nghiệm sống. Danh xưng có thể đến và đi theo từng giai đoạn, điều đáng giữ lại không phải là cái tên gọi, mà là cái nền ẩn sâu bên dưới mọi cái tên gọi ấy.

II. TÍNH TỪ LÀ CÁI NỀN GIỮ DANH TỪ KHÔNG TRỞ THÀNH CÁI LỒNG

Mỗi danh từ ta dùng để giới thiệu mình thực ra đều có một lớp ẩn sâu bên dưới ít khi được nhìn nhận hoặc nói ra - người được gọi là "giáo viên" thường là người kiên nhẫn, tò mò, và yêu thích việc làm điều phức tạp trở nên dễ hiểu; người được gọi là "kỹ sư" thường là người có tư duy hệ thống, thích giải quyết vấn đề bằng sự chính xác và sáng tạo. Lớp bên dưới đó - những tính từ mô tả cách bạn thực sự tồn tại trong thế giới - mới là thứ tạo ra danh từ, chứ không phải ngược lại. Nếu danh từ là cái áo đang mặc trong giai đoạn này của cuộc đời, thì tính từ là phần thân hình bên dưới - thứ vẫn còn đó dù áo có thay bao nhiêu lần.

Điều thú vị là một tính từ có thể mặc rất nhiều áo danh từ khác nhau qua các giai đoạn. Người mang tính từ "hệ thống" có thể từng làm giáo dục hệ thống, sau đó chuyển sang quản trị hệ thống, rồi đến kinh doanh hệ thống - cùng một phẩm chất cốt lõi, chỉ khác bối cảnh biểu đạt. Khi một danh từ không còn phù hợp nữa, người có nền tính từ vững vẫn còn đủ vật liệu để dựng lên một danh từ mới. Người chỉ có danh từ mà không biết tính từ nền của mình là gì, khi danh từ đó mất đi, sẽ phải bắt đầu lại từ con số không.

Đây cũng chính là cách mà tâm lý học gọi là căn tính [identity] - không phải vai trò xã hội đơn lẻ, mà là hệ giá trị, niềm tin, cách tư duy và cảm xúc mà một người mang theo xuyên suốt các vai trò khác nhau mình từng đảm nhận. Căn tính không cố định, nó có thể phát triển và sâu sắc thêm theo trải nghiệm và thời gian - nhưng nó bền hơn bất kỳ một danh xưng cụ thể nào.

Trí năng nhân tạo đang và sẽ tiếp tục thay thế những phần việc mang tính kỹ thuật - tức là đang thay thế chính những thao tác cụ thể mà một danh từ nghề nghiệp đại diện. Với người neo toàn bộ giá trị bản thân vào danh từ đó, đây là điều đáng lo. Nhưng với người hiểu rõ tính từ nền của mình, đây lại là một sự dịch chuyển có thể đi qua: phần kỹ thuật được máy móc đảm nhận, còn con người được trả về với những giá trị mà không công nghệ nào thay thế được - sự trắc ẩn, sự sáng tạo, khả năng kết nối thật với người khác.

III. LÀM SAO TÌM RA "TÍNH TỪ" CỦA MÌNH?

Câu hỏi này đòi hỏi thời gian để tìm ra câu trả lời, nhưng bạn luôn có cơ hội bắt đầu ngay cả với những việc khó: thay vì hỏi "tôi làm nghề gì", hãy hỏi "tôi muốn là ai, muốn sống một cuộc đời như thế nào, và muốn hiện thực hóa những giá trị gì?" - ba câu hỏi nghe có vẻ trừu tượng, nhưng khi bạn thực sự ngồi với chúng mà không vội trả lời và không cố diễn đạt cho hay ho, những tính từ sẽ tự nhiên xuất hiện, không phải vì bạn nghĩ ra chúng mà vì bạn nhận ra chúng.

Bên cạnh đó để nhận ra được tính từ đại diện cho minhg, bạn cần quan sát bản thân qua nhiều lăng kính: bạn thực sự bị kéo về phía đối tượng nào trong cuộc sống, giác quan của bạn tự nhiên hướng về chi tiết nhỏ hay bức tranh tổng thể, những luồng ý tưởng nào cứ trở đi trở lại trong đầu bạn dù không ai gọi chúng, và bạn sẵn sàng làm việc gì một cách trọn vẹn đến mức quên ăn quên ngủ mà không cần ai tưởng thưởng hay ghi nhận - khi nhìn những phản ứng này cùng nhau, một chí nguyện nào đó thường bắt đầu lộ diện, và cùng với nó là những tính từ mà bạn đã sống cùng từ lâu nhưng chưa từng gọi tên.

Tính từ không đến từ suy nghĩ thuần túy mà đến từ va chạm với đời thực, vì thế khi bạn thả mình vào những trải nghiệm đa dạng và quan sát phản ứng của thân-tâm - khi nào mình đang sống đúng với mình, khi nào mình đang diễn - cơ thể thường biết trước lý trí rất nhiều, nếu bạn chịu lắng nghe nó thay vì liên tục ghi đè bằng những kỳ vọng từ bên ngoài.Và đừng vội phủ nhận những gì bạn vẫn gọi là "điểm yếu", bởi tôi cho rằng không có điểm mạnh hay điểm yếu tuyệt đối, chỉ có đặc điểm chưa được đặt đúng bối cảnh: người "nhìn đâu cũng thấy lỗi" khi đặt vào môi trường phù hợp là người có thiên hướng kiểm soát chất lượng [quality-oriented] quý hiếm, người bị gọi là "cứng đầu" thường là người kiên định với giá trị hơn ai hết - và việc đọc lại bản thân theo hướng này đôi khi mở ra những tính từ bất ngờ nhất, những tính từ mà ta đã vô tình che khuất bằng chính cái nhìn tự phê phán của mình.

Như vậy, có rất nhiều cách để tìm ra tính từ cho bạn. Nhưng tất cả những điều này chỉ thực sự xảy ra nếu bạn dành không gian và thời gian cho việc đọc chính tâm mình như một môn học thực sự chứ không phải một sở thích tùy hứng - bớt những cuộc đua theo định hướng của người khác lại, chừa ra những khoảng lặng không có agenda, và nhớ rằng nếu một việc không xuất hiện trong thời gian biểu thì nó sẽ không xảy ra, kể cả việc khám phá chính mình.

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh lại một lần nữa: Danh từ vẫn cần thiết - để giới thiệu, để làm việc, để tồn tại trong một xã hội cần những vai trò rõ ràng. Nhưng danh từ chỉ nên là thứ bạn đang làm trong giai đoạn này, không phải thứ bạn là. Khi hiểu được sự khác biệt đó, bạn sẽ không còn sụp đổ mỗi khi một vai trò kết thúc, không còn hoang mang mỗi khi cuộc đời yêu cầu bạn bước sang một chương mới - bởi vì cái thứ thực sự là bạn chưa bao giờ nằm ở cái tên gọi bên ngoài.

Vậy, danh từ mà bạn đang mang, đang được nuôi sống bởi những tính từ nào?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC